Ο Καζαντζάκης επιδίωξε λογοτεχνικά με λιτό και απέριττο λόγο να μεταδώσει σε παγκόσμια κλίμακα το καταστάλαγμα των φιλοσοφικών του ιδεών. Ήταν χαλκέντερος, αφού η Οδύσσειά του είναι το μεγαλύτερο έπος της λευκής φυλής.

Μετά τις νομικές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, μαθήτευσε στον Γάλλο φιλόσοφο της ζωής Μπεργκσόν στο Παρίσι, όπου συνέγραψε διατριβή για την φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας στον Νίτσε. Έθεσε στο επίκεντρο των στοχασμών του τον τρόπο ζωής του ανθρώπου έχοντας μάλλον ως πρότυπο το «πῶς βιωτἐον» του Σωκράτη, δηλαδή πώς πρέπει να διάγει κανείς τον βίο του.

Ο Κρητικός στοχαστής είχε εντρυφήσει στα νάματα και στα ιδεώδη όχι μόνον της κλασσικής αρχαιότητας, αλλά τόσο των ιδεολογικών ρευμάτων όσο και των κορυφαίων λογοτεχνικών έργων της οικουμένης. Έθεσε την ελευθερία και την αγάπη προς τον άνθρωπο στην κορυφή της κλίμακας των αξιών, αφού κεντρικό θέμα του ήταν η ένωση του ανθρώπου με τον Θεό με διαρκείς και ακατάπαυστους αγώνες.

Σύνθημά του ήταν: «Αγάπα τον άνθρωπο γιατί είσαι εσύ». Προσπαθούσε να εναρμονίσει τις ροπές των εναντίων δυνάμεων, της θέσης και της αντίθεσης, στη σύνθεση και στη συμφιλίωση, αφού πρώτα ακούσει προσεκτικά και τις δύο πλευρές για τα διαφιλονικούμενα θέματα. Δεν ήθελε να πλουτίσει, αλλά δώρισε τα υπάρχοντά του στους άπορους.

Σκοπό της ζωής του έθεσε να αποφύγει το «ρίγος», που νιώθει κανείς μπροστά στην άβυσσο και το «τρέμουλο στο κατώφλι» της χαράς. Στην ιδεώδη πολιτεία του είχε ως ίνδαλμα έναν ελεύθερο, ειρηνικό, αδελφωμένο και αγγελικά πλασμένο κόσμο.

Η φρικτή κατάσταση με τους αλλεπάλληλους εξοντωτικούς πολέμους αθώων πολιτών και παιδιών, η ύπαρξη ακόμα ανελεύθερων και απολυταρχικών καθεστώτων, κυβερνητικών σκανδάλων, τα συνεχώς αυξανόμενα ειδεχθή εγκλήματα και η απληστία καθιστούν σήμερα το έργο του περισσότερο επίκαιρο παρά ποτέ.

Η κατοχή πυρηνικών όπλων από ορισμένα μόνον κράτη δημιουργεί αυτόματα ελεύθερους και δούλους.